Tijd om een ‘sitrap’ te geven over het Wisquesverhaal.
Precies een jaar geleden (23 december 2024) dook het ‘Verslagboek Wisques’ op waar ik al méér dan 40 jaar naar op zoek was! Van een kerstgeschenk gesproken!
Samen met dat verslagboek waren er ook namenlijsten en 24 opstelletjes geschreven door de oudere weesmeisjes in Wisques.
Wat hebben we daarmee aangevangen?
– Het verslagboek, de namenlijsten en de opstellen zijn ingescand. De gegevens ervan zijn overgenomen in een database. Nu is het zoeken hoe de info uit die database online kan raken zodat die raadpleegbaar worden voor het brede publiek. Het is ook zoeken naar subsidies om dat te financiëren 😉
– De 24 opstellen zijn allemaal ingelezen door meisjes uit Sint-Juliaan. Hiermee geven zij hun leeftijdsgenoten van 110 jaar geleden een stem. Die opnames zijn te beluisteren op Wisques – 5 Mijne lotgevallen binst den oorlog – Sint-Juliaan.
– Naast de 24 klankopnames door meisjes, lazen méér dan 10 volwassenen teksten in van andere betrokkenen in het Wisquesverhaal. Die kwamen uit dagboeken, brieven, boeken en krantenartikels uit de Wisquesperiode.
Het is onze bedoeling om alle opnames in 2026 te monteren tot een luisterverhaal. Daarna kunnen we ‘Wisques’ afsluiten.
Kerstmis is ook een gelegenheid om even te kijken hoe de meisjes uit Sint-Juliaan en omgeving die zes ‘Kersten’ beleefden…
1914
De 19 meisjes uit Sint-Juliaan die met de eerste krijgsverrichtingen half oktober 1914 niet bij familie terecht konden, verbleven samen met de zusters van het klooster van Sint-Juliaan al ruim twee maanden in het toen relatief veilige dorpje Sint-Jan-ter-Biezen (Watou, Poperinge).
We hebben geen gegevens over hoe de meisjes en de zusters hun eerste Kerst na hun vlucht ervaren hebben. Er was nog geen sprake van een georganiseerde structuur boven het weeshuis. Veel zal nog à l’improviste gebeurd zijn. Overdag verbleef iedereen in de gebouwen van het Paulinenklooster van Sint-Jan-ter-Biezen. ‘s Nachts gingen de meisjes slapen bij ‘gastgezinnen’ rond het klooster.
Grote luxe zal het er niet geweest zijn. In het opstel van één van de meisjes uit Sint-Juliaan lezen we:
“Wij sliepen op een maltras op den zolder, maar er waren daar vele muizen. De laatsten avond dat ik daar sliep, sprongen de muizen in mijn aangezicht en ik verschoot toch zoo zeer.”
Wat niemand op 25 december 1914 in Sint-Jan-ter-Biezen besefte, was dat ze op de vooravond stonden van de uitbraak van een heel zware tyfus-epidemie in de Westhoek! Veel burgers sterven er aan, zonder behandeling, omdat ze zich verborgen houden uit vrees om naar Frankrijk geëvacueerd te worden, anderen krijgen een eerste verzorging in de leegstaande gebouwen van het psychiatrisch ziekenhuis H. Hart (Ieper) langs de weg naar Poperinge. Het hospitaal van Ieper zelf, dat uitgaf op de Grote Markt, kan dan al niet meer gebruikt worden wegens té dicht bij het front.
Het zal onder andere die epidemie zijn die aan de basis ligt van honderden sterfgevallen. Sterfgevallen die er voor zullen zorgen dat de kleine groep van 19 meisjes, eens gevestigd in Wisques enkele maanden later, op enkele weken tijd zal uitgroeien tot een 130-tal weesmeisjes.
1915
De kerstperiode 1915 is de best gedocumenteerde periode van de in totaal zes ‘Kerstmissen’ die de Wisquesmeisjes meemaakten.
De organisatie van het weeshuis is ondertussen goed op dreef gekomen. De eerste ‘directeur’ Achiel Declercq is net geen twee maanden vroeger aangesteld in de ‘Scholen van de Koningin’ in Wulveringem. Camille Delaere, de feitelijke oprichter van de weeshuizen in Wisques en Wizernes, verving hem. De Aide Civile Belge ondersteunt dan nog volop ‘de stichting’ maar lang zal dat niet meer duren…
Rond kerst 1915 sterven drie kleintjes in de crèche…
18/12/1915
Camille Delaere – Dagboek
Zaterdag. Twee kleinen sterven aan broncho-pneumonie in de crèche.
Een Fransche soldaat maakt de kistjes. De begraving heeft plaats te Hallines den 20en.
(Albert Roose 16 maanden, Zoé Hageveer geboren in Poperinge 10 maanden)
24/12/1915
Colin Rowntree – Working for the Friend’s Ambulance Unit in WW1
Pop. Bracht Mlle de Knoop naar Caestre, St. Maine Capelle en terug naar Pop.
Reed door het water tot aan de assen op de boerderijweg.
In de middag nam ik gravin D’Ursel mee naar Wisques – maakte daar de kerstboom klaar – diner in Saint-Omer – racete met Wigham naar huis – De as brak 2 mijl van Caestre – arriveerde thuis om middernacht.
25/12/1915
Camille Delaere – Dagboek
Zaterdag. Kerstdag: te 10 1/2 u. feest te Wizernes en te 3 u. feest te Wisques. Prachtige kerstboomen.
25/12/1915
Verslagboek Wisques
De kerstviering werd met enthousiasme gevierd. De weesmeisjes zullen zich deze viering voor altijd herinneren. Het programma omvatte de volgende nummers:
- Wieleken: kinderzang en -mars
- Parodie van de fabel “De Krekel en de Mier”, declamatie
- De kleine klompen: zang
- Aan België, declamatie
- De vivandières: zang
- De mooie letters: zang
- De nieuwjaarsbrief
Het nationale volkslied “God Save the King” werd ook toegevoegd en in het Engels gezongen. Het hoogtepunt van de viering was de kerstboom, die schitterde van lichtjes en vol speelgoed en versieringen hing. De kinderen waren dolgelukkig met hun mooie kerstcadeaus!
De volgende genodigden waren aanwezig en eervolle gasten: de gravin d’Ursel en meneer Mordey, die de sessie voorzaten, kolonel C. De Jonghe d’Ardoye met zijn commandant, kolonel O’Grady, kolonel Cummins, kapitein Darwell, kapitein Pigot-modie, majoor Atkinson, de arts van de school voor mitrailleurs, en verschillende andere officieren, samen met de Friends Rowntree, B. Clifford, Berd, Wigham, en Herbert.
26/12/1915
Verslagboek Wisques
Algemene gezondheid: Uitstekend in het weeshuis, maar in de crèche overleed de kleine Omer Devloo, geboren in Hooglede op 10 oktober 1914, zoon van Oscar en ? [moeder onbekend], op 26 december, als gevolg van bronchitis en mesenteriale tuberculose. Hij werd begraven in Hallines op 29 december. De ziekte verspreidde zich in de crèche, maar er zijn geen kinderen meer die ernstig ziek zijn.
Handtekening: K.P. Kennedy, 7 General Hospital
31/12/1915
Verslagboek Wisques
De onderofficieren van de School voor Mitrailleurs wilden de kinderen trakteren en hadden een kerstboom voor hen opgezet. Er werd een nieuwjaarsfeest georganiseerd op oudejaarsavond om 17:30 uur. De kinderen voerden enkele liederen uit: Wieleken, de Kleine Klompen, de Vivandières. De Kerstman kwam langs en deelde speelgoed en nuttige geschenken uit, terwijl de sergeanten veel lekkernijen en snoepjes uitdeelden. De feestelijkheden eindigden in groot enthousiasme, waarbij het Belgische en Engelse volkslied werden gezongen. De soldaten zongen gezamenlijk “Bravo, Bravissimo”, bezochten de crèche, die hen erg interesseerde, en dronken koffie voor hun vertrek. Ongeveer dertig personen woonden de bijeenkomst bij.
1916
Kerst 1916 werd blijkbaar minder intens gevierd.
Oorlogsmoeheid?
Bestuurder Delaere had het alvast financieel en materiaal moeilijker om de eindjes aan mekaar te knopen.
De Aide Civile Belge had de ondersteuning van het weeshuis losgelaten. Spanningen binnen het bestuur van de organisatie ACB hadden ervoor gezorgd dat twee belangrijke trekkers vertrokken waren: Gravin Louise d’Ursel, die de werking van het weeshuis heel sterk had ondersteund en ook Geoffrey Winthrop Young, de bestuurder van de Friends’ Ambulance Unit, die de oprichting van het weeshuis mee had mogelijk gemaakt, was enkele maanden eerder naar het front in Italië vertrokken.
De Belgische overheid was bereid om het weeshuis over te nemen, maar dat was dan weer tegen de zin van Camille Delaere die de onafhankelijkheid van de stichting wou bewaren.
Delaere stond er in de kerstperiode 1916 voor een stuk alleen voor…
21/12/1916
Verslagboek Wisques
Donderdag 21 december – Om half vijf namen de kinderen, op uitnodiging van kolonel Leggett en de officieren, de thee in het klooster. Ze kregen een overvloed aan cake, snoep en fruit. Na de maaltijd werd er ter ere van hen een filmvertoning georganiseerd.
Dank aan onze Engelse weldoeners, die niet alleen helpen bij het voorzien van maaltijden voor onze kinderen en hen voorraden brengen, maar ook proberen hen de ellende die hen getroffen heeft, te laten vergeten.
1917
Kerst 1917 gaat het qua financiële en materiële organisatie in het weeshuis weer iets beter dan een jaar vroeger.
Delaere gebruikt zijn communicatieve vaardigheden ten allen kante om nieuwe contacten te leggen. Een aantal van de ‘Friends’ laten het weeshuis niet los, ondanks dat de Aide Civile Belge de samenwerking met de Friends’ Ambulance Unit verbroken had. Meerdere organisaties doen schenkingen en ook het Amerikaanse Rode Kruis zal een steeds belangrijkere ondersteunende rol gaan spelen. En ook de militaire voorzieningen in de onmiddellijke omgeving van Wisques ondersteunen het weeshuis.
19 december 1917
Verslagboek Wisques
Woensdag 19 december: Ontvangen van mevrouw Allen drie postzendingen met speelgoed:
I: 3 stoffen poppen – aangekleed. Verder 1 eend, 1 bouwdoos, 1 leeg zakje.
II: 2 speldozen – 1 kat en 1 stoffen pop, 17 geïllustreerde velletjes briefpapier, 2 kleine schilderijtjes, 2 peren (???).
III: 2 mooie poppen, 2 volle zakjes, 12 ???, 1 houten naald, 3 dozen (brieven – tekeningen – namen), 2 klassieke Franse volksverhalen.
20 december 1917
Verslagboek Wisques
Donderdag 20 december – De kinderen worden uitgenodigd op de “Ecole 2 Army”, waar er een kerstboom voor hen is, gevolgd door een lunch of bioscoop.
Op woensdag 26 december bezoeken ze ook de kamers van het Nieuw-Zeelands ziekenhuis, waar de zieken hen veel speelgoed geven; daarna nemen ze deel aan een bioscoopvoorstelling. Op mijn verzoek mogen de jongens van Wizernes ook een bioscoopvoorstelling bijwonen op 1 januari en ontvangen ze thee: Verwende kinderen!
23 december 1917
Verslagboek Wisques
Zondag 23 december – De artiesten van Le foyer du soldat uit St. Omer, mevrouw Martel, Mademoiselle Rollet, de heren Pfeffer, Henrion, Petit, de heer de Ligny en enkele beginners geven een zeer geslaagd feest voor het weeshuis, waaraan naast het personeel van de twee weeshuizen veel Engelse officieren deelnemen, evenals de dame van de onderprefect, de familie Dambricourt (Géry, Horace, mevrouw Pagniez), de heer ??? en zijn familie, de pastoor van Hallines, enz.
26 december 1917
Verslagboek Wisques
Woensdag 26 december – Een auto van het hof brengt naar Wizernes het speelgoed dat haar Majesteit de Koningin heeft willen aanbieden aan de kinderen van de weeshuizen:
1) Diverse poppen (86); 12 ballen, 6 ??? en 6 rubberen katten, 12 manden van wilgentak met 11 dochettes (???), 5 verpleegsterpoppen, 6 dozen garnaaltjes, 6 honden en 5 beren van stof, 12 meubelen voor de kamer.
2) 12 houten tanks, 14 houten auto’s en 12 metalen auto’s, 12 canvers (???), 12 schietspellen en 12 andere spellen, 24 polichinelles, 12 waaier en 12 diverse: ? veertjes: 3 dozen kompassen.
6 januari 1918
Verslagboek Wisques
Zondag 6 januari – De kinderen geven een klein feest voor onze Engelse vrienden: Colonel Waring, commandant van het General Hospital VII, Colonel Hamilton, commandant van de School, een twintigtal officieren, de dame-superintendent van ???, een tiental zusters van het Nieuw-Zeelandse ziekenhuis, enzovoort, zijn aanwezig. De heren Dilger en Alb. Baert voeren enkele liederen uit. De bijeenkomst is een groot succes.
1918
Met Kerstmis 1918 is de Grote Oorlog afgelopen (althans militair).
Maar met het jaareinde drogen ook de financiële en materiële ondersteuningen op.
De meeste militaire voorzieningen in Wisques vertrekken. Delaere komt er opnieuw steeds meer alleen voor te staan.
22/12/1918
Verslagboek Wisques
22 december. Ontvangen van het ministerie van Wetenschappen: 60 leesboeken, 24 exemplaren van “Lief en Leed”, 2 dozen pennen, 10 dozen krijt, 25 leitjes, 10 dozijn potloden.
30/12/1918
Verslagboek Wisques
Maandag 30 december 1918, in de namiddag – 5 auto’s komen 100 kinderen ophalen om hen naar het park van de F.A.N.Y. (First Aid Nursing Yeomanry) in de rue d’Arras in Saint-Omer te brengen, waar ze werden uitgenodigd voor spelletjes, een lunch en een kerstboomviering.
1/1/1919
Verslagboek Wisques
Woensdag 1 januari 1919 – Alle kinderen werden op dezelfde manier getrakteerd op een feest in de Centrale School van het 2e leger.
Het New Zealand Stationary hospital vertrekt naar Engeland en wordt vervangen door de 95e Field Ambulance; de kinderen kunnen blijven gaan met hun handkar. (Onleesbaar) blijven de maaltijden behouden.
9/1/1919
Camille Delaere – Dagboek
…
Intusschen het onderhoud van onze kinderen vraagt meer hoofdbreking dan vóór den Wapenstilstand en allerhande slommer komt er bij.
…
1919
Over de organisatie van de kerstdagen 1919 weten we niets…
Heel wat meisjes waren in de loop van dat jaar kunnen terugkeren naar familie.
Enkel de ‘echte weesmeisjes’ konden nergens naar toe.
Delaere is dan al bijna een jaar aangesteld als Deken van Ieper en als Bisschoppelijk Verantwoordelijke voor de Heropbouw van de Westhoek.
Daarnaast blijft hij de verantwoordelijkheid dragen voor ‘Wisques’. Hij zorgt voor de oprichting van een nieuw weeshuis in Sint-Andries Brugge.
Tegen Pasen 1920 vertrekken alle meisjes uit Wisques, een nieuwe toekomst tegemoet in Sint-Andries.
Zijn allerlaatste notitie: 30/3/1920
Camille Delaere – Dagboek
Ongeveer dertig kinderen arriveren in St. Andries vanuit Wisques.
Elf auto’s van de Croix R.A. doen de verhuizing.
Ik wacht op hen in St. Andries en kom de volgende dag om twaalf uur ‘s middags terug.